МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫ АРАСЫНДАҒЫ БУЛЛИНГ, КИБЕРБУЛЛИНГ ЖӘНЕ (КИБЕР)ОСТРАКИЗМ: ТАРАЛУЫ, КҮРЕСУ СТРАТЕГИЯЛАРЫ ЖӘНЕ ПРОФИЛАКТИКАСЫ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.48371/PEDS.2026.81.2.031Кілт сөздер:
жасөспірімдік шақ, зорлық-зомбылық, қудалау, агрессия, қорлау,, мектептегі қорлау, кибербуллинг, остракизмАннотация
Цифрлық технологиялардың жедел дамуы жасөспірімдердің әлеуметтену ортасын айтарлықтай өзгертті және оффлайн әрі онлайн кеңістіктерде қорқыту қаупін күшейтті, оның ішінде кибербуллинг пен (кибер)остракизмде көрінетін әлеуметтік оқшаулаудың «жұмсақ» түрлері бар. Мұндай жағдайларда агрессияның тек ашық түрлерін ғана емес, сонымен қатар жасөспірімдердің психологиялық әл-ауқатына және олардың мектепке сәтті бейімделуіне әсер ететін бас тартудың жасырын механизмдерін де кешенді зерттеу ерекше өзекті болып отыр. Бұл зерттеудің мақсаты – жасөспірімдер арасында қорқыту, кибербуллинг және (кибер)остракизмнің таралуын кешенді талдау, сондай-ақ олардың күресу стратегияларын зерделеу және мектеп ортасындағы алдын алу жұмыстарының негізгі бағыттарын айқындау. Эмпирикалық компонент Өскемен қаласындағы жалпы білім беретін мектептердің 6–11 сынып оқушыларына жүргізілген көлденең сауалнама форматында жүзеге асырылды. Негізгі құрал ретінде бейімделген Coping with Cyberbullying Questionnaire (CWCBQ) сауалнамасы қолданылып, оған (кибер)остракизм көріністерін анықтауға бағытталған авторлық блок енгізілді. Эмпирикалық деректерді өңдеу сипаттамалық және салыстырмалы талдауды қамтыды. Зерттеудің ғылыми жаңалығы жасөспірімдер арасындағы зорлық-зомбылық пен әлеуметтік оқшаулаудың өзара байланысты түрлері ретінде буллингті, кибербуллингті және (кибер)остракизмді кешенді қарастыруда, сондай-ақ зерттеу құралдарын өңірлік ерекшеліктерге бейімдеуде жатыр. Зерттеудің практикалық маңыздылығы алынған нәтижелерді қауіпсіз білім беру ортасын қалыптастыруға, цифрлық гигиена дағдыларын нығайтуға, сындарлы жауап стратегияларын қолдауға және мұғалімдердің, ата-аналардың, құрдастардың мұндай құбылыстардың алдын алуға қатысуын арттыруға бағытталған мектептегі алдын алу бағдарламаларын әзірлеуде әлеуетті пайдалануда жатыр, сондай-ақ мектеп қоғамдастығында өзара құрметке негізделген қарым-қатынас мәдениетін жан-жақты қалыптастыруға жәрдемдеседі.
