ЦИФРЛЫҚ ДӘУІРДЕ ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫН ОҚЫТУ: ДӘСТҮРЛІ СТРАТЕГИЯЛАРДАН ЦИФРЛЫҚ ЖӘНЕ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТКЕ НЕГІЗДЕЛГЕН ҚҰРАЛДАРҒА ДЕЙІН
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.48371/PEDS.2026.82.3.045Кілт сөздер:
оқу сауаттылығы, цифрлық оқу, онлайн іздеу және түсіну, дереккөзді бағалау, EFL, жасанды интеллект, чатботтар, оқу стратегиялары, көпқұжатты оқу, көпдереккөзді оқу, латералды оқу, азаматтық онлайн пайымдауАннотация
Цифрлық дәуірдегі оқу сауаттылығы білім алушылардан экрандық және көпдереккөзді мәтіндерді түсінумен қатар, ақпараттық ортада бағдарлай білуді, дереккөздердің сенімділігін бағалауды және жасанды интеллект құралдарын сыни әрі жауапкершілікпен пайдалануды талап етеді.
Зерттеудің мақсаты – 2015–2025 жылдары жарияланған цифрлық оқу, онлайн дереккөздерді бағалау және жасанды интеллект қолдауымен оқуды оқыту мәселелеріне арналған еңбектерді, соның ішінде EFL/EAL контекстері үшін маңызын жинақтау. Scopus, Web of Science және ERIC дерекқорлары негізінде PRISMA қағидаттарына бағдарланған жүйелендірілген шолу жүргізіліп, ол Google Scholar жүйесіндегі мақсатты және қайталанатын іздеумен толықтырылды. Іріктеуге рецензияланатын эмпирикалық зерттеулер, жүйелі шолулар мен метаталдаулар, сондай-ақ білім беру жағдайындағы мәтінді түсінуді цифрлық, онлайн немесе ЖИ құрамдасымен байланысты қарастыратын іргелі тұжырымдамалық модельдер енгізілді. Нәтижелер тақырыптық синтез арқылы біріктірілді. Анықталған 163 жарияланымның ішінен 10 зерттеу іріктеу талаптарына сай келді. Деректер төрт тақырыптық кластерді қалыптастырды: стратегиялық цифрлық оқу және тапсырманы орындау бағытын жобалау; дереккөзге қатысты нұсқаулар, азаматтық онлайн пайымдау және көлденең оқу арқылы ақпаратта бағдарлау мен дереккөздерді бағалау; чат-боттар мен мәтінді бейімдеу арқылы ЖИ негізіндегі қолдау; сондай-ақ цифрлық теңсіздік, этика және академиялық адалдықты қамтитын тиімділік шарттары. Талдау цифрлық және ЖИ құралдары білім алушылардың оқу стратегияларын құрылымдап, ақпаратты тексеруді қолдап және өз бетінше мағына құрастыруды сақтаған жағдайда педагогикалық тұрғыдан құнды екенін көрсетті. Ал дұрыс жобаланбаған немесе оқушы әрекетін алмастыруға бағытталған қолдану мәтінді түсіну мен білім алушы дербестігін әлсіретуі мүмкін.
Зерттеудің ғылыми үлесі оқу алдындағы, оқу барысындағы және оқудан кейінгі кезеңдерді шектеулі цифрлық және ЖИ қолдауымен байланыстыратын интегративті модель ұсынуымен анықталады.
Практикалық тұрғыдан шолу мұғалімдерге көпдереккөзді тапсырмаларды әзірлеу, дереккөздерді тұрақты тексеру рәсімдерін енгізу, қауіпсіз ЖИ нұсқауларын пайдалану және автоматтандырылған көмекке шамадан тыс тәуелділік тәуекелдерін азайту жөнінде ұсынымдар береді. Дәлелдер қорының шағын әрі әртекті болуы жалпылау мүмкіндігін шектейді, сондықтан қорытындылар біріктірілген әсер бағалары емес, өзара үйлесетін тақырыптық заңдылықтар ретінде түсіндірілуі тиіс.
