ЖОҒАРЫ БІЛІКТІЛІК ДӘРЕЖЕСІНДЕГІ КҮРЕСШІЛЕРДІҢ ЖАСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ЕСКЕРЕ ОТЫРЫП АРНАЙЫ ТӨЗІМДІЛІГІН ДАМЫТУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ШАРТТАРЫ

Аннотация

UWW-нің 2024–2026 жылдардағы редакциясының регламенттері еркін күрестің жаңа жарыстық бейінін қалыптастырып, жаттықтырушылық жұмысты жасқа қарай саралауды қайта қарауды талап етеді. Жоғары спорттық шеберлік кезеңдеріндегі шешімдердің педагогикалық нақтылығы жеткіліксіз зерттелген, ал Париж-2024 чемпиондарының үштен екісі — дәстүрлі түсініктегі «биологиялық шыңнан» асып түсетін 26–32 жас аралығындағы спортшылар. Зерттеудің мақсаты — жоғары білікті балуандардың арнайы төзімділігін жетілдіру барысында жас ерекшеліктерін ескерудің педагогикалық шарттарын негіздеу. Зерттеу Қазақстан Республикасы құрама командасының (n = 6, 2020–2025 жж.), Париж-2024 олимпиада чемпиондарының (n = 6) және 2000–2024 жж. чемпиондарының деректеріне сүйенеді. Ғылыми-әдістемелік әдебиетті талдау, құжаттық және салыстырмалы-жастық талдау, педагогикалық бақылау, математикалық статистика әдістері және R² коэффициентін есептеумен регрессиялық талдау қолданылды. Үш кезеңнен тұратын жастық кезеңдеу негізделді: бейімделу (20–22 жас), функционалдық резервтерді жұмылдыру (23–25 жас) және функционалдық үнемдеу (26–32 жас); әрқайсысы үшін жаттықтырушылық міндеттер, жүктеме бағыты және «жаттықтырушы–спортшы» өзара әрекеттесуінің сипаты айқындалды. Чемпиондардың орташа жасы Парижде ең жоғары мәнге жеткен U-тәрізді динамиканы көрсетеді (26,33 жас; медиана — 27,0). Ғылыми құндылығы функционалдық үнемдеу кезеңін «қол жеткізілгенді сақтау» кезеңі емес, ең жоғары жарыстық нәтижеліліктің дербес аймағы ретінде түсіндіруде. Нәтижелер ұлттық құрама командалардың жеке дайындық жоспарларын әзірлеуде және Қазақстан Республикасының дене шынықтыру-педагогикалық бейіндегі жоғары оқу орындарында жаттықтырушы кадрларды даярлауда қолданылады.